Hep Birlikte Üç Aylara Hazırlanalım!

İnsan hayatı kesintisiz bir akışa benzer. Bu akış, çoğu zaman farkına bile varılamayan bir hızla ilerler, zihin, duygu, hafıza ve ruh bu akışın içinde yorulur, dağılır ve zaman zaman özünden uzaklaşır. İşte İslam medeniyeti, insanın bu yorucu seyri içinde ona nefes olabilecek özel zamanlar armağan etmiştir. Receb, Şaban ve Ramazan. İslam düşüncesinde bu üç ay, yalnız bir takvim dilimi değil, insanın kendisini yeniden toplaması, hafızasını tazelemesi, fıtratını hatırlaması ve Ramazan’a hazırlık yapması için açılmış bir “mecra”dır.

Hazırlık ve Uyum Süreci

Hz. Peygamber (s.a.v.) bu ayların önemini şöyle ifade eder “Receb Allah’ın ayıdır, Şaban benim ayımdır, Ramazan ümmetimin ayıdır.” (Ebu Nuaym, Hilye) Bu hadis, üç ayların birbiriyle ilişkisini, insan psikolojisindeki hazırlık–uyum sürecine benzetir. Receb, kulun kendisini toparladığı, Şaban, kulun hazırlıklarını olgunlaştırdığı, Ramazan ise yapılan hazırlığın meyveye dönüştüğü aydır.

Üç Aylar İnsanı “Yavaşlatır”

Modern insanın en büyük sıkıntılarından biri, hızın oluşturduğu “sürekli koşu hâli”dir. Bu koşu, iç dünyayı dumura uğratır, kalbi katılaştırır, hafızayı yorar, insanı kendisine yabancılaştırır. Kur’an’ın “kalpler zamanla katılaşır” (Bakara suresi, 2:74) uyarısı, bu yabancılaşmanın manevi sonuçlarını işaret eder. Üç aylar, işte bu katılaşmayı yumuşatan, sürekli akan nehrin suyunu berraklaştıran bir “arayüz” gibidir.

YAZARLAR | 3 Şubat 2023 Üç Aylar Hakkında

Receb, Şaban ve Ramazan

Receb ayında başlayan bu yavaşlama, insanın kendi içine yöneldiği bir tefekkür iklimi oluşturur. Nitekim Hz. Ömer (r.a.) şöyle der “Nefsinle hesaplaşmadığın gün, kaybettiğin gündür.” Receb, insanın bu iç muhasebeye dönmesini sağlar, akışa verilen ara, aslında insanın kendi ruhuna duyduğu saygıdır.

Şaban ayı ise bu iç muhasebenin derinleştirildiği, hafızanın temizlendiği bir zaman dilimidir. Hafıza bazen doldurulan bir yer değil, boşaltılması gereken bir yük haline gelir. Sahabe, bu ayda daha çok istiğfar etmiştir. Abdullah b. Mesud’un şu sözü bu noktayı anlatır “Kalpte bir günah iz bırakır, tövbe o izi siler, istiğfar gönlü parlatır.” Şaban’ın ruhu, işte bu parlamayı sağlar.

Ramazan ise hafızanın, zihnin ve ruhun yeniden hizaya girdiği, sanki yeniden biçimlendiği bir manevi zirvedir. Bu hazırlığın bir anda değil, üç aylık bir süreçte gerçekleşmesi, İslam’ın insan psikolojisini ne kadar derinden bildiğinin göstergesidir.

Hazırlık Nasıl Olmalı?

Ramazan’ın manevî yoğunluğu, bir anda kavranabilecek bir yoğunluk değildir. İbadet, ruh terbiyesi ve takva hâlinin en yüksek düzeyde yaşandığı bir ayı karşılamak için, kalbin ve zihnin hazırlanması gerekir. Bu hazırlığın iki yönü vardır:

– Bedenî Hazırlık

Oruç, insanın bedensel alışkanlıklarını yeniden düzenler. Bir anda uzun süreli açlık ve irade eğitimi beklenirse, nefis buna direnç gösterir. Bu nedenle Hz. Peygamber (s.a.v.) Şaban ayında sık sık oruç tutardı. Hz. Âişe validemiz şöyle rivayet eder “Resûlullah (s.a.v.) Şaban ayında tuttuğu kadar başka bir ayda oruç tutmazdı.” (Buhârî)

Bu, Ramazan’a biyolojik ve davranışsal bir uyum sürecidir.

– Ruhî Hazırlık

Ramazan’ın ruhunu kavramak, bir hazırlık gerektirir. Sahabe Ramazan yaklaşırken aylar öncesinde dua ederdi “Allah’ım bizi Ramazan’a ulaştır.”

Ramazan’a ulaşmak yalnız takvimsel bir erişim değil, ruhun ve kalbin bu aya ehil hâle gelmesidir. Bu ehliyet ise Receb’de başlar, Şaban’da olgunlaşır.

Kur’an insanın yaratılış özünü “fıtrat” kelimesiyle tanımlar: “Allah’ın insanı üzerinde yarattığı fıtrat.” (Rûm suresi, 30:30)

Fıtrat, insanın yaratıldığı ilk saflığı, vicdanın en temiz hâlidir. Fakat hayatın akışı insanı bu özden uzaklaştırır, nefis zamanla tortular biriktirir, kalp körelir. Üç aylar, bu körelmeyi gideren bir arınma sürecidir.

Tasavvuf büyükleri üç ayları “fıtrata dönüş mevsimi” olarak tanımlar. İmam Rabbânî, Mektubat’ında şöyle der “Receb tohumun toprağa atılmasıdır. Şaban onun sulanmasıdır. Ramazan ise meyvenin olgunlaşmasıdır.” Bu teşbih, insanın yeniden inşasını ifade eder.

Receb ayı nefsi yumuşatır. Şaban ayı gönlü eğitir. Ramazan ayı ise insanı asıl hâline, yaratılış özüne yeniden döndürür. Bu nedenle Ramazan sadece bir ibadet ayı değil, bir “yeniden insanlaşma”ayıdır.

Hafızayı Dinlendiren Aylar

İnsan hafızası yalnız bilgi depolamaz, duygu, pişmanlık, sevinç, kaygı, geçmiş yükleri ve geleceğe dair endişeleri de taşır. Bu nedenle hafıza birikerek ağırlaşır. Üç aylar ise bu hafızayı dinlendiren bir aralıktır.

Kur’an’ın sık sık “hatırlayın”, “düşünün”, “ibret alın” ifadeleri kullanması, hafızanın insan için ne kadar önemli bir alan olduğunu gösterir.

İbn Atâullah el-İskenderî, Hikem’inde şöyle der “Kul, unutarak kirlenir, hatırlayarak arınır.”

Üç ayların en güçlü yönü, insana unuttuğunu hatırlatmasıdır:

– Allah’ı hatırlamak

– Ölümü hatırlamak

– Ahireti hatırlamak

– Kendi acziyetini hatırlamak

– İyiliği hatırlamak

– Görevlerini hatırlamak

– Kalbinin asıl gıdasını hatırlamak

Bu hatırlama hâli, hafızayı arındırır, zihni berraklaştırır, insanı özüne döndürür. 

HAYAT | 26 Mayıs 2021 Kur’ân-ı Kerîm Okumak

Sahabe Üç Aylarda Ne Yapardı?

Sahabe üç ayları büyük bir hazırlık dönemi olarak yaşardı. Müfessir Kurtubî, sahabenin Ramazan’dan altı ay önce dua etmeye başladığını, Ramazan’dan sonra altı ay boyunca kabul olması için yine dua ettiğini aktarır. Bu, üç ayların yalnızca bir ibadet takvimi değil, bir manevî düzen olduğunu gösterir.

Hz. Ali, Receb ayını bir ruh terbiye mevsimi olarak görür ve şöyle der “Receb, kalpleri uyandıran aydır.” Kalbin uyanması, fıtratla yeniden temas kurmasıdır.

Abdullah b. Ömer (r.a.), Receb ayında diğer aylardan çok daha fazla istiğfar ederdi. Çünkü ona göre istiğfar, insanı içsel yüklerinden arındıran bir anahtardı.

Hz. Osman (r.a.) üç aylar boyunca mushafla daha uzun süre vakit geçirir, Kur’an tilavetini yoğunlaştırırdı. Çünkü Kur’an, hafızanın ve kalbin en büyük tazelenme kaynağıdır.

Ramazan bir zirvedir, fakat hiçbir zirve hazırlıksız çıkılmaz.

Üç aylar bu hazırlığın manevi okulu gibidir:

• Receb → uyanış
• Şaban → arınma ve disiplin
• Ramazan → kemal ve kulluk

Bu üç ay, insanın hafızasına kısa süreli bir ara verir, nefsi frenler, ruhu besler, insanı fıtrata döndürür, zihni, kalbi ve davranışları Ramazan’ın yüksek atmosferine hazırlar.

Bütün bunlar, İslam’ın insan psikolojisini, insanın yorgunluklarını, hafıza karmaşasını, ruhun ihtiyaçlarını ne kadar derin bir şekilde bildiğini gösterir.