Abbâsî Saraylarının Süslemesi: Samarra’da Stucco Sanatı

Abbâsî Halifeliği’nin başkenti Samarra, İslam sanat tarihinde özellikle stucco (alçı) süslemeleriyle ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Kentte kısa sürede inşa edilen saraylar, camiler ve konutlar, iç mekân düzenlemelerinde stucco’nun yoğun ve bilinçli kullanımıyla dikkat çeker. Samarra’da stucco, yalnızca dekoratif bir unsur değil, mimariyi tanımlayan ve mekâna anlam kazandıran temel bir sanat dalı olarak karşımıza çıkar. Geçen sayıda tarihçesini ele aldığımız Samarra’nın, bu sayıda sanatını merceğimiz altına alıyoruz.

Neden Stucco (Alçı) Kullanılmış?

Samarra’nın hızlı ve büyük ölçekli bir inşa sürecinden geçmesi, kullanılacak malzemelerin hem pratik hem de etkileyici olmasını gerekli kılmıştır. Bu bağlamda stucco, kolay işlenebilirliği, yerel olarak temin edilebilmesi ve kısa sürede uygulanabilmesi sayesinde ideal bir malzeme hâline gelmiştir. Kerpiçten inşa edilen geniş ve sade duvar yüzeyleri, stucco süslemeler aracılığıyla görsel olarak zenginleştirilmiş, mekânlara ritim ve derinlik kazandırılmıştır. Böylece mimari sadelik, sanatsal ihtişamla dengelenmiştir.

Samarra Mimarilerinin Vazgeçilmez Unsuru

Arkeolojik buluntular, Samarra’da stucco’nun saray mimarisinde merkezi bir rol oynadığını göstermektedir. Dârü’l-Hilâfe başta olmak üzere Balkuvârâ Sarayı ve Qaṣr al-ʿÂşıḳ gibi önemli yapılarda stucco süslemeler yoğun biçimde kullanılmıştır. Aynı durum, özel konutlar ve hamamlar için de geçerlidir. Bu durum, stucco sanatının yalnızca halifeye ait mekânlarla sınırlı olmadığını, elit kesimin yaşam alanlarında da prestij unsuru olarak benimsendiğini ortaya koyar.

Samarra’daki stucco süslemeler, büyük ölçüde bitkisel ve geometrik motiflerden oluşur. Bu motifler, duvar yüzeylerini neredeyse tamamen kaplayarak boşluk hissini ortadan kaldırır. Süslemenin bu yoğunluğu, saray mekânlarında sürekli bir görsel hareketlilik yaratmış ve özellikle törenlerde kullanılan alanlarda güçlü bir temsil dili oluşturmuştur. Arkeolog Ernst Herzfeld, stuccoları motiflerine göre üç stile ayırmış, birinci stili ise arabesk motifinin doğuşu olarak değerlendirmiştir.

Stucco, Abbâsî iktidarının düzen, süreklilik ve hâkimiyet anlayışını görselleştiren bir araç hâline gelmiştir.

Uzun süre boyunca Samarra stucco’larının tek renkli olduğu düşünülmüş olsa da güncel araştırmalar bu algıyı değiştirmiştir. Günümüze ulaşan bazı panellerde kırmızı ve mavi pigment izleri ile altın yaldız kalıntılarının tespit edilmesi, stucco süslemelerin aslında çok renkli olarak tasarlandığını göstermektedir. Bu renkler, özellikle kandil ışığında derinlik ve gölge etkisini artırarak mekânsal algıyı güçlendirmiştir. Dolayısıyla Samarra’nın iç mekânları, bugün gördüğümüz sade beyaz yüzeylerden çok daha canlı ve etkileyici bir görünüme sahipti.

İslam Dünyasını Etkileyen Teknik

Samarra stucco’ları, yalnızca kendi dönemleri için değil, sonraki İslam mimarisi üzerinde de kalıcı bir etki bırakmıştır. Burada geliştirilen teknikler ve bezeme anlayışı, farklı coğrafyalara taşınmış ve İslam sanatının ortak görsel repertuvarının oluşumuna katkıda bulunmuştur. Bu nedenle Samarra, stucco sanatı açısından yalnızca bir üretim merkezi değil, aynı zamanda yeniliklerin şekillendiği bir sanat laboratuvarı olarak değerlendirilmelidir.

Bugün Samarra’daki stucco, İslam sanat tarihinin erken dönemini anlamak için vazgeçilmez bir kaynak olmayı sürdürmektedir. Kent, alçının zarif diliyle Abbâsî dünyasının estetik anlayışını günümüze taşıyan sessiz ama güçlü bir tanık niteliğindedir.

Kaynakça:

Creswell: Early Muslim Architecture. Volume II. Early Abbasids Umayyads of Cordova Aghlabids, Tulunids, and Samanids A.D. 751-905. New York: 1979. 

Herzfeld, Ernst: Der Wandschmuck der Bauten von Samarra und seine Ornamentik. Band I. Berlin 1923.

Struth, Simone: Herzfeld’s Theories Reconsidered: An Interdisciplinary Method for a New Reading of the Abbasid Stucco Panels from Samarra. In: Proceedings of the 11th International Congress on the Archaeology of the Ancient Near East. Harrasowitz Verlag 2020.