Alaca Camii: Kalkandelen’in Renklerle Konuşan Mirası

Osmanlı döneminin izlerini bugün de sokaklarında taşıyan Kalkandelen, özellikle merkezden uzaklaştıkça daha sakin ve mütevazı bir görünüme bürünür. Ara sokaklarda yürürken eski yapıların cephelerini incelemek, şehrin gündelik hayatının yoğunluğundan uzaklaşmayı mümkün kılar. Akşam saatleri yaklaştıkça merkez hareketlenmeye, sokaklardaki insan sayısı artmaya başlar.

Kalkandelen’in merkezinde yer alan Alaca Camii, şehrin tarihi dokusunun gözde unsurlarından biridir. Caminin bulunduğu bölge yalnızca turistlerin uğrak noktası değil, aynı zamanda şehir halkının hayatının da bir parçasıdır. Vakit namazlarından önce caminin kapısında Kur’an okuyan yaşlıların varlığı, yapının bugün bile yaşayan bir ibadet mekânı olarak da önemini koruduğunu gösterir.

Yapım Tarihi Hâlâ Tartışılıyor

Alaca Camii’nin yapım tarihi konusunda kaynaklarda farklı bilgiler bulunur. Caminin 1438 veya 1495 yılında inşa edildiğini ileri süren görüşler vardır. Lakin yapının bugünkü biçimine kavuşması konusunda daha net bir tarih bulunmaktadır. 1833-1834 yıllarında Abdurrahman Paşa tarafından eski yapının yerine, minaresi korunarak yeni bir cami yaptırıldığı bilinmektedir. Giriş kitabesinde yer alan tarih de bu yeniden inşa sürecine işaret etmektedir, dolayısıyla bugün görülen yapı büyük ölçüde bu dönemin eseridir.

Caminin tarihine ilişkin birinci görüş, 1438 yılında İshak Bey tarafından inşa edildigini savunuyor. Diğer görüş ise yapının 1495 yılında Hurşide ve Mansure adlı iki kız kardeş tarafından yaptırıldığı yönündedir. Rivayete göre kardeşler, babalarından kalan miras ile caminin yapımını finanse etmişlerdir. Caminin bahçesinde kadınlara ait iki türbenin bulunması da yapının kadınların himayesiyle inşa edilmiş olabileceği görüşünü destekleyen argümanlardan biri olarak değerlendirilir. 

AVRUPA | 14 Temmuz 2024

Bulgaristan’da Osmanlı Yadigarı Ahmet Ağa Camii Müslüman Cemaate İade Edildi

Osmanlı Mimarisinin Alışılmış Sınırlarının Dışında

Kare planlı olarak inşa edilen caminin dışarıdan dört eğimli kiremit çatıyla örtülü iken iç mekânında kubbeli bir örtü sistemi bulunur. İlk bakışta camiden ziyade bir türbeyi andırmasının nedenlerinden biri de bu mimari tercihtir. Kapısından içeri girildiğinde ise bambaşka bir yüzünü ortaya çıkarır. Renkli duvar resimleri, geometrik bezemeler ve Batı Barok sanatından izler taşıyan süslemeler, ziyaretçiyi alışılmış cami tasavvurunun dışına çıkarır.

Duvar resimlerinde klasik Osmanlı süsleme anlayışınından ziyade Barok sanatının etkileri açık biçimde görülür. Özellikle İtalya’nın Floransa üslubunu hatırlatan bazı detaylar, yapının 19. yüzyıldaki yenilenmesi sırasında Batı sanatından etkilenildiğini düşündürmektedir. Dönemin Arnavutluk’taki Berat ve Korça sanat atölyelerinde çalışan sanatçıların ya da İtalyan sanatına hâkim ustaların bu süslemelerde rol oynamış olabileceği ileri sürülmektedir. 

Duvarlarda kullanılan secco tekniği de caminin sanatsal özelliklerinden biridir. Kuru sıva üzerine uygulanan bu teknikte yapılan resimler, geleneksel Osmanlı camilerinde alışılmışın dışında bir görsel dünya ortaya çıkarır. Bazı kompozisyonlarda İstanbul ve Venedik’ten esinlenildiği düşünülen şehir ve deniz manzaraları, Kabe tasviri, hayali yapıları ve mimari tasvirler görülür. Caminin renklerinin canlılığını korumak amacıyla yaklaşık 30 bin yumurta akının kullanıldığı anlatılır.

Caminin dikkat çekici bir başka özelliği, iç mekânda görülen geometrik ve bitkisel süslemelerin dış cephede de devam etmesidir. Böylece yapı, içi ve dışıyla birbirini tamamlayan bütünlüklü bir dekoratif anlayış ortaya koyar. Aynı şehirde bulunan Harabati Baba Tekkesi ve Cafer Konağı’nda da benzer bir sanat anlayışının izlerine rastlanması, Kalkandelen’in farklı kültürel etkilerin kesiştiği bir merkez olduğunu gösterir. Arnavutluk’taki Ethem Bey Camii gibi bazı yapılarda da Osmanlı mimarisi ile Batı sanatının benzer biçimde bir araya geldiği görülmektedir.

Caminin mermer mihrabı ve minberi de yapının önemli ayrıntıları arasındadır. Giriş kapısındaki kitabe ile minberde bulunan yazılar, Talik hat üslubuyla işlenmiştir. Renkli duvar resimleri ve Barok etkili süslemelerin yanında bu hat örnekleri, yapının İslami ve Osmanlı karakterini muhafaza etmektedir.

Balkanların Kültürel Çeşitliliğinin Bir Yansıması

Alaca Camii bugün Kalkandelen’in en fazla ilgi gören tarihi yapılarından biridir. Son yıllarda turizm açısından daha fazla tanınması, caminin çevresini de daha hareketli hale getirmiştir. Ancak yapının değeri yalnızca turistlerin ilgisiyle sınırlı değildir. Kalkandelen halkı tarafından aktif biçimde kullanılan cami, vakit namazlarında cemaatini ağırlamaya devam etmektedir.

Bu durum Alaca Camii’nin önemini başka bir açıdan da ortaya koyar. Bir yandan Osmanlı döneminden günümüze ulaşan mimari bir miras, diğer yandan Balkanlar’daki kültürel çeşitliliğin sanat üzerindeki etkisini gösteren özgün bir yapı olarak varlığını sürdürür. Caminin bahçesine girildiğinde karşılaşılan çiçekler, çeşme ve türbeler sükunetli bir atmosfer sunar.

Bugün Alaca Camii’nin avlusuna giren bir ziyaretçi aynı anda birkaç farklı zamana dokunabiliyor: Osmanlı döneminin mimari mirası, 19. yüzyılın Batı etkili sanat anlayışı ve hâlâ devam eden ibadet hayatı. Renkli duvarların ardında kalan asıl hikaye ise belki de burada: Alaca Camii, geçmişte kalmış bir eser olarak değil, Kalkandelen’in bugünkü hayatının içinde yaşamaya devam eden bir miras olarak varlığını sürdürüyor.