Bayramlar Sosyal Şifadır!

Bir Ramazan bayramını idrak ettik. Şimdi önümüzde Kurban bayramı var. Bayramlar, yalnızca dini birer gün olmanın ötesinde, toplumsal bağların güçlendiği ve aile ilişkilerinin pekiştiği önemli zaman dilimleridir. Ancak günümüzde değişen yaşam tarzları, bu köklü geleneğin anlamını ve işlevini giderek dönüştürmektedir.

Bu değişim, psikolojik açıdan çocukların geniş aile içinde köklenme ve güven duygusu geliştirmesini engellerken, aile büyüklerini yalnızlıkla baş başa bırakıyor. Sosyal boyutta ise bayramların tatil odaklı yaşanması, toplumsal hafızayı diri tutan “sıla-i rahim” geleneğinin modern tüketim alışkanlıklarına feda edilmesiyle sonuçlanıyor.

ARKA PLAN | 13 Mart 2025 Geçmişten Günümüze Ramazan Gelenekleri

“Aile Yapısı Küçülüyor, Yaşlılar Yalnızlaşıyor”

Bakırköy Prof. Dr. Mazhar Osman Ruh Sağlığı ve Sinir Hastalıkları Eğitim ve Araştırma Hastanesi Başhekimi Doç. Dr. Mustafa Nuray Namlı, son dönemlerde bayram tatillerinin evden uzaklaşma ve tatil amaçlı kullanıldığını ve bu trendin her geçen gün arttığını söyledi.

Bu davranışın hem kişinin psikolojisi hem de aile büyükleri açısından olumsuz olduğunu belirten Namlı, “Çünkü insanın ruhsal yapısında, ruhsal yapısının gelişmesinde, sürdürümünde ve iyilik hâlinde biyolojik süreçler kadar psikolojik ve sosyolojik süreçler etkilidir. İnsan birlikte olmak ister doğası gereği. Özellikle manevi değeri olan günlerde, bayram günlerinde bunun aksine davranışlar kişiyi yalnızlaştırmakta. Zaten her geçen gün aile yapısı küçülmekte, yaşlılar yalnızlaşmakta. Bu süreç özellikle yaşlılarımızın depresyon veya anksiyete bozukluklarına yol açabilmekte.” ifadelerini kullandı.

Namlı, “İllaki tatiller gerekmekte fakat bu tatilleri bayramlara getirmek bayramın maneviyatını ve insanlarımız üzerindeki rahatlatıcı, derleyen, toplayan etkisini ve dayanışma kültürümüzü zayıflatan bir şey. Çünkü bayramlar birlik, dayanışma, bir arada olmaktır. Bayramlar, birbirlerinin acısını tatlısını paylaşmak ve çözüm üretmek için bir fırsat. Fırsatı kaçırdığımız zaman tekrar bir başka bayramı beklememiz gerekmekte. Özellikle de burada yaşlılar yıpranmakta, yorulmakta. O psikolojik doyuma, aranıp sorulmaya ihtiyaçları var onların.” değerlendirmesinde bulundu.

Bu durumun çocuklar için de geçerli olduğunu dile getiren Namlı, şunları kaydetti:

“Çocuklara kültürümüzü öğretmenin bir parçası bayramlar. Çocuklarımızla bayram günlerinde tatil beldelerine gittiğimiz zaman o kültürden mahrum kalmış olacaklar ve daha sonra onlar da ileride yalnızlaşacaklar. Aslında bayramlarda tatil beldelerine gitmek bir nebze, yalnızlaşmanın da bir işareti ve başlangıcı. Bayramın ilk günlerini yaşlılarımızla, çocuklarımızla beraber geçirmek, aynı sofrada kahvaltı yapmak, o mutluluğu beraber yaşamak gerekir. Mutluluk paylaştıkça çoğalan bir durum.”

“Bayramlar Dijital Yalnızlıktan Sosyal Şifaya Geçiş Fırsatı”

Üsküdar Üniversitesi Kurucu Rektörü ve Psikiyatrist Prof. Dr. Nevzat Tarhan, bayramların sadece dinî ve milli bir gelenek olmadığını, günümüzün “dijital yalnızlığına” karşı en güçlü “sosyal panzehir” olduğunu vurguladı.

Tarhan, bayramın bir tatil kaçamağından ziyade, psikolojik bir sermaye biriktirme süreci olduğunu belirtti.

Bayramların insanın sosyal aidiyet, güven ve kendini aşma ihtiyacını karşıladığını ve asırlardır süregelen en güçlü pozitif ritüeller olduğunu ifade eden Tarhan, “Bayramlar beynimize derinlemesine bir sosyal şifa ve psikolojik detoks fırsatı sunar.” ifadesini kullandı.

Günümüz dijital çağının “bağlantı var ama bağ yok” şeklinde tanımlandığını belirten Tarhan, ekranlar üzerinden alınan “sığ dopamin” sıçramalarının, insanın gerçek ihtiyacı olan aidiyet ve güven duygusunu tatmin etmediğini söyledi.

Aileler Arasında Uhuvvet ve Kaynaşma

Tarihçi yazar Zafer Bilgi, ailenin toplumun temeli olduğunu belirterek, “İnsanlık tarihinin en kadim kurumlarından olmakla birlikte tarihin her döneminde varlığını ve önemini korumuştur. Osmanlı’da aile yapısı bilhassa toplumun en sağlam temel yapı taşı olması hasebiyle önemli bir kale olarak görülüyordu. Ailenin temeli, Kur’ân-ı Kerîm’den örnek alınarak kuruluyordu. Dinî altyapıya göre şekilleniyordu.” dedi.

Ailenin, inanç ve değerlerin paylaşıldığı, ortak duyguların yaşandığı, farklılıklardan bütünlüğün tesis edildiği, gelecek nesillere aktarıldığı toplumun en sağlam halkalarından biri olduğuna dikkati çeken Bilgi, bireylerin fizyolojik varlığı kadar içsel ve ruhsal zindeliğinin de önemsendiğini vurguladı.

Bilgi, Osmanlı’da bayramlarda aile ziyaretine değinerek, şunları söyledi:

“Osmanlı’da aileler, birbirlerine ziyaretleri ve bilhassa diğerkâm olmayı önemsiyorlardı. Osmanlı mahalle yapısında sosyokültürel çeşitliliklerin, yani zengin konaklar ile orta halli hânelerin bir arada bulunması toplumun her kesiminin birbirini kuşatmasını sağlıyordu. Bayramlar, bu büyük konaklardan, orta halli hânelere, üst düzey köşklere aynı mahalle içerisinde akışı sağlıyordu. Dinî bayramlarda gayrimüslimler de Osmanlı tebaası içerisinde Müslüman insanlar ile kaynaşırlardı. Osmanlı’da, bayramlarda büyüklerin ziyareti bilhassa önemsenir, ailenin küçükleri, sırasıyla en büyükten başlayarak hayır duası alarak ‘sıla-i rahim’ denilen ziyaretleri yaparlardı. Bayramlar, aileler arasındaki uhuvvet ve kaynaşmaya vesileydi.”

Ailenin Dönemi!

Sanat tarihçisi Süleyman Faruk Han Göncüoğlu da Osmanlı döneminde bayramlarda ailenin bir araya gelmesine verilen önemi anlatarak, şunları söyledi:

“Osmanlı’da, ramazandan itibaren, Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı’nda aile en önemli olandı. Farklı diyarlarda olan ailenin, bir araya gelmesi yılın bu iki dönemi için önemliydi. İşte bu sebeple iki bayram arası düğün yapılmazdı. Çünkü bu dönem ailenin bir araya gelme dönemi idi. Yılın bu iki dönemi yeni doğmuş bebekleri görme, tanıma, mektepte okuyanların hikâyelerini dinleme, büyüklerin varlığını hissetme dönemi olması sebebiyle ne düğün yapılırdı ne de bir başka yere alışverişe gidilirdi.”