Tarihteki İlk Kur’an Basımları ve Matbaanın Serüveni

Tarih boyunca bilgiye erişim ve bu bilginin çoğaltılması insanlık medeniyetinin gelişiminde kilit bir rol oynamıştır. Johannes Gutenberg’in 1446 yılında Almanya’da matbaayı bulması, bilgi dünyasında devrim yaratırken, bu teknolojinin Osmanlı İmparatorluğu ve İslam dünyasına entegrasyonu belirli dinî, sosyal ve siyasi gerekçelerle zaman almıştır. Özellikle Kur’ân-ı Kerîm’in basılı hâle gelmesi süreci, hem Doğu’da hem de Batı’da farklı motivasyonlar, siyasi hesaplar ve akademik çabalarla şekillenmiştir.

Osmanlı’da Matbaa 

Peygamber Efendimiz (s.a.v.) döneminde vahiy kâtiplerine yazdırılan ayetler, Hz. Ebubekir’in halifeliği sırasında toplanmaya başlıyarak kitap hâline getirilmiş ve bu nüshalara “Mushaf” adı verilmiştir. İslam dünyasında el yazması Kur’ân-ı Kerîm üretmek, hat, cilt ve tezhip sanatlarıyla birlikte büyük bir değer kazanmış; İstanbul’da yazılan mushaflar yüzyıllarca en makbul nüshalar olmuştur. Ancak el yazması eserlerin uzun zaman alması, pahalı olması ve artan ihtiyacı karşılayamaması büyük bir dezavantaj olmuştur.

Avrupa’da Hristiyanların kitabı İncil matbaada ilk kez 1455 yılında basılmışken, Osmanlı’da Müslümanların kitap basması uzun süre dinî taassup ve hakaret sayılması gibi gerekçelerle gecikmiştir. Padişah III. Ahmed döneminde, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa’nın gayretleriyle İbrahim Müteferrika ve Said Mehmet Efendi tarafından İstanbul’da ilk Türk matbaası kurulduğunda bile (1727) Şeyhülislam Yenişehirli Abdullah Efendi’den alınan fetvada Kur’ân-ı Kerîm ve dinî eserlerin basılması yasaklanmıştır. Osmanlı’da Arap harfleriyle ilk Kur’ân-ı Kerîm basımları ancak 19. yüzyılın ikinci yarısında (1871’de Hafız Osman hattıyla) hayata geçirilebilmiştir.

Batı’daki İlk Kur’an Basımları ve Venedik Baskısı 

Osmanlı’da matbaa henüz yasak kapsamındayken, Avrupa’da İslam ve Kur’an üzerine erken dönem basım faaliyetleri başlamıştı. Bunların ilki, tarihteki ilk Kur’an basımı olarak bilinen Venedik Basımı Haleb Mushafı olmuştur. 1537-1538 yıllarında Aleksandro Paganini (Paganinus de Brescia) tarafından gerçekleştirilen bu baskının arkasında Osmanlı topraklarına gönderilerek ticari kazanç elde etme gayesi olduğu düşünülmektedir.

Ancak Avrupa’daki İslam karşıtı önyargılar ve Papa’nın emriyle bu nüshalar basımından hemen sonra toplatılarak yakılmıştır. Tamamen yok olduğu sanılan bu kayıp mushaf, 1987 yılında araştırmacı Angela Nuovo tarafından Venedik’teki Franciscan Friars kütüphanesinde bulunmuş ve günümüzde Vatikan’a taşınmıştır. Batı’daki bu erken dönem basımlarının temel motivasyonu genellikle ekonomik ve siyasi çıkarlar, sömürgecilik çabaları veya İslam’ı yakından tanıyıp mücadele etme düşüncesi olmuştur.

Hamburg Basımı ve Batı ile Teknolojik Etkileşim

Avrupa’daki bir diğer önemli basım ise Almanya’nın Hamburg şehrinde gerçekleştirilmiştir. Hamburg başpapazı Abraham Hinckelmann tarafından 1694 yılında al-Corannus Lex Islamitica Muhammedis Filii Abdallae Pffeudoprophatae adıyla yayınlanan bu mushaf, kiliseyi eğitmek ve İslam’ı tanıyarak mücadele etmek amacıyla basılmıştır.

Hamburg basımı, Kur’an basım teknolojisi ve sistematik yaklaşım açısından dönüm noktası niteliğindedir:

• Geleneksel nesh hattı kullanılmasa da sure tertibine riayet edilmiştir.
• Surelerin başında mekki-medeni oldukları ve ayet sayıları belirtilmiş, sonuna ise indeks eklenmiştir.
• Bu baskıda ilk defa ayet numaralarının yer alması oldukça dikkat çekicidir. Modern ayet numaralandırma sistemi bu vesileyle Batı literatürüne girmiş, sonraları pratikliği nedeniyle İslam dünyasında da benimsenmiştir.
• Paganini mushafının aksine yasaklanmayan Hamburg mushafı, Avrupa’da büyük ilgi görmüş ve uzun yıllar araştırmacıların temel başvuru kaynağı olmuştur.

İslam Dünyasında İlk Matbaa Basımları

Doğu ve İslam coğrafyasında Kur’ân-ı Kerîm’in ilk matbaa basımları sırasıyla Hindistan, Mısır ve İstanbul’da gerçekleşmiştir. Hindistan’da 1850’de Lucknow’da başlayan süreç Bombay, Kalküta ve Delhi ile devam etmiştir. Mısır’da ise Bulak Matbaası’nda 1864 yılında Hz. Osman Mushafı esas alınarak ilk Arapça Kur’an basımı yapılmış, sonrasında kenar tefsirli ve hatta posta pulu büyüklüğünde farklı boyutlarda mushaflar basılmıştır. Rusya coğrafyasında ise Kırım ve Kazan bölgesinde Çarlık politikalarının siyasi amaçları doğrultusunda Kur’an basımları yapılarak dağıtılmıştır.