Kozmopolitan ve Müslüman
Çağımızın en çok tartışılan kavramlarından biri “kozmopolitan”dır. Kökeni Antik Yunan filozoflarından, Sinoplu Diyojen’e atfedilir. Diyojen’e “Nerelisin?” diye sorulduğunda “kosmopolites”, yani “dünya vatandaşıyım” cevabını vermiştir. Bu cevap, insanın kimliğini yalnızca doğduğu şehirle ya da ait olduğu kavimle sınırlamaması gerektiğini ima eder. Kozmopolitan kelimesi sözlük anlamıyla; farklı kültürlere açık, çeşitli toplumlarla ilişki kurabilen ve kendini yalnızca yerel sınırlarla tanımlamayan kişi demektir.
Günümüzde bu kavram, klasik felsefi anlamının ötesine geçmiştir. Küreselleşme, dijitalleşme ve hızlı ulaşım imkânları sayesinde insanlar aynı anda birden çok kültürel havzaya temas edebilmektedir. Sosyal medya aracılığıyla Amerika’daki bir gündem anında Asya’da tartışılmakta, Avrupa’daki bir moda akımı kısa sürede dünyanın dört bir yanına yayılmaktadır. Bu durum, “küresel kültür” denilen yeni bir ortak alan üretmiştir. Modern kozmopolitanlık çoğu zaman çok dilli olmak, farklı mutfaklara ve yaşam tarzlarına aşina olmak, uluslararası bir bakış açısına sahip olmak şeklinde tanımlanır. Ancak bu görünümün arka planında küresel tüketim kültürü, popüler medya ve ekonomik sistemlerin belirleyici rolü vardır.
İslam açısından bakıldığında, buradaki evrensellik vurgusu önemlidir. Kuran’ın hitabı belirli bir ırka ya da coğrafyaya değil, bütün insanlığa yöneliktir. Peygamberimiz (s.a.v.), “Âlemlere rahmet” olarak gönderilmiştir. Farklı kabileleri ve hatta inanç gruplarını bir arada yaşatan bir toplum inşa etmiştir. Ayrıca hac ibadeti, dünyanın her köşesinden Müslümanları aynı kıble etrafında toplayarak güçlü bir küresel bilinç oluşturur. Bu yönüyle İslam, dar milliyetçiliğe karşı ümmet perspektifiyle kuşatıcı bir ufuk sunar. Müslüman, sadece kendi ülkesinden değil, yeryüzünün tamamından sorumludur.
İslam ile kozmopolitanlık arasında bağdaşan yönler vardır: İnsan onurunu merkeze almak, farklılıklarla bir arada yaşamak, adalet ve merhameti evrensel ölçü olarak görmek bunlardan bazılarıdır. Müslüman, kültürler arası diyaloğa kapalı değildir. Bilakis hikmeti nerede bulursa bulsun, onu alma bilincine sahip olmalıdır.
Yine de kozmopolitanlığın bazı tezahürleri Müslüman kimliğiyle çatışabilir. Eğer kozmopolitanlık; köksüzlük, kimliksizleşme ve değerlerin göreceli olduğu iddiası anlamına geliyorsa, bu durum İslam’ın sabit ahlaki ilkeleriyle bağdaşmaz. Küresel kültürün dayattığı sınırsız tüketim anlayışı, bireyciliği kutsayan yaşam tarzı ve mahremiyet sınırlarını zorlayan eğilimler, Müslüman kimliği açısından problemlidir. Müslüman, dünyaya açıktır; fakat ölçüsünü vahiyden alır. Asıl mesele, küresel çağın sunduğu imkânları kullanırken kimliğimizi koruyabilmektir. Kökü vahiyde, dalları ise dünyanın bütününde olan bir bilinç; hem yerel değerlere sahip çıkan hem de insanlığın ortak iyiliği için çaba gösteren bir Müslüman şahsiyet inşa edebilir. Ümmet, bu şahsiyetlere muhtaçtır.